Қазақ тіл білімінде сан-мөлшер ұғымы және категориясы көбіне көптік ұғыммен, көптік жалғау тұлғасымен байланысты қаралып келді. Қазақ тілінің грамматикаларында сан-мөлшер категориясы деген терминнің орнына грамматикалық тұлға ретінде көптік жалғау, көптік жалғау категориясы немесе көптік категориясы деген терминдердің қолданылуы осының дәлелі болса керек.
«Тілімізде көптік категориясы да, көптік жалғау категориясы да бар. Ал осы екеуі бір де емес және бірдей категориялар да емес. Көптік категориясы деген ұғым — тым жалпы ұғым, ал көптік жалғау категориясы одан әлдеқайда жалқы ұғым. Мысалы, көптік категориясы тілімізде үш түрлі жолмен беріледі: лексикалық тәсіл, морфологиялық тәсіл, синтаксистік тәсіл арқылы» (Ы. А. – ҚҚТ, 40).
Әрі қарай «көптік жалғау категориясы» деген терминге не кіретіні нақты ашық айтылмайды, сірә, ол термин көптік жалғау деген ұғыммен барабар болуы мүмкін. Мұнда, біріншіден, «категория» (әрине грамматикалық категория мәнінде) термині белгілі бір тұрақты грамматикалық құбылыстың атауы ретінде жүйелі принциппен қолданылмаған. Екіншіден, «көптік жалғау категориясы» деген термин грамматикалық формалар жүйесі арқылы берілетін тектес, ыңғайлас әрі өз ішінде бір-біріне қарама-қарсы грамматикалық мағыналардың жиынтығы деп анықталатын грамматикалық категория ұғымын толық жоққа шығарады.
Көптік ұғым мен оған қарама-қарсы жекелік не даралық ұғым — жалпы зат атаулыға тән қасиет. Міне, осы көптік және жекелік ұғымдардың грамматикалық мағыналар ретінде арақатынасынан және сол ұғымдардың белгілі морфологиялық тұлғалар арқылы (жекеліктің арнайы тұлғасы болмай, көптік ұғымның көптік жалғау арқылы берілуінен) сан-мөлшер категориясы туады.
Сан-мөлшер категориясын (кейбір еңбектерде көптік категориясы деп аталып жүр) тек көптік жалғау шеңберінде қарастырсақ, одан көптік жалғаудың сыр-сипаты, қызметі, стильдік ерекшеліктері айқындалғанмен, грамматикалық категориялық сипаты толық ашылмайды. Тек жекелік (даралық) ұғыммен салыстыра, қарама-қарсы қойып қарағанда ғана оның категориялық сипаты айқындалады. Сондықтан көптік жалғау немесе көптік ұғым туралы айтқанда, оған қарама-қарсы жекелік (даралық) ұғымды да ескерген жөн.
Рас, сан-мөлшер категориясының түрі ретінде зат атауларына байланысты жекелік және көптік ұғымдардың шартты мәндері де бар. Мысалы, жеке-дара санауға келмейтін су, жел, ұн, боран, қар сияқты атаулар, сондай-ақ жақсылық, жолдастық, білім, ақыл, ой тәрізді дерексіз зат атаулары, қазақ, орыс, қырғыз, керей, найман сияқты халық, ел, ру аттары т.б. сыртқы тұлғасы жағынан жекелік ұғымды білдіргенмен, мағынасы жағынан олардың әрқайсысы бір ғана нақты заттың атауы емес.
Ал осы сөздерге көптік жалғау жалғанса, ол көбіне заттардың нақты көптігін емес, олардың әркелкілігін немесе стильдік мәнді білдіреді. Керісінше, кейде дара мәндегі, жалқы атауға да көптік жалғауы жалғануы мүмкін. Мысалы, Құдайларыңды ұмытқан екенсіңдер. Есік алдында Әбдірахмандар әлі тұр екен деген сөйлемдерде құдайлар, Әбдірахмандар сөздеріндегі көптік жалғау олардың нақты көптігін білдіріп тұрған жоқ: бірінші сөйлемде бірнеше адамға қаратылып айтылғанын, екінші сөйлемде Әбдірахманның жалғыз емес, қасында басқа адамдар бар екенін көрсетеді.
Сондықтан сан-мөлшер категориясына байланысты жекелік және көптік мән туралы мәселені қарастырғанда мұндай шарттылықтарды ескеру қажет.
Сұрақ. Көптік ұғымды білдірудің тәсілдері қандай?
Жауап. Көптік ұғымның негізгі грамматикалық көрсеткіші — көптік жалғау. Ал жекелік ұғымның оған қарама-қарсы арнайы грамматикалық формасы жоқ. Дегенмен көптік ұғым тек көптік жалғау арқылы ғана берілмейді.
Жоғарыда көрсетілгендей, бір тектес заттардың жалпылама атауында, абстракт ұғымдағы сөздерде де көптік, жалпылық мән болады. Мысалы, үй, ағаш, сәуле, ой, қарсылық сияқты сөздер бір ғана жеке затты емес, жалпы ұғымды білдіреді.
Бұл құбылысты көптік ұғымды сөздің тікелей лексикалық мағынасы арқылы білдіру — лексикалық тәсіл деп атайды (Ы. А. – ҚҚТ, 41). Бірақ мұндай сөздер шын мәнінде көптік мағынадан гөрі жалпылық, абстрактылық мағынаны білдіреді. Көптік ұғым аналитикалық тәсілмен де беріледі. Сан есімдер, сандық мәні бар сөздер, қайталама қос сөздер зат атауының алдынан келіп, оны анықтаса, сол заттың біреу емес, бірнешеу екенін білдіреді. Мұндай жағдайда зат есім көбіне көптік жалғаусыз қолданылады: талай жыл өтті, көп адам жиналды, жүздеген тонна жүк жіберілді, мыңдаған машина жүк тасып жүр, мая-мая шөп үйілді, тау-тау астық үйіліп жатыр т.б.
Көптік жалғаудың бірден-бір грамматикалық көрсеткіштері: -лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер. Бұлар бөлек-бөлек жалғаулар емес, сөздің соңғы дыбысы мен буын үндестігіне байланысты түрленетін бір ғана жалғаудың варианттары.
Дауысты дыбыстарға және р, й, у үнді дауыссыздарына біткен сөздерге жуан буыннан кейін -лар, жіңішке буыннан кейін -лер жалғанады.
Үнді дауыссыздардың (л, м, н, ң), сондай-ақ ұяң з, ж дыбыстарына біткен сөздерге жуан буыннан кейін -дар, жіңішке буыннан кейін -дер жалғанады.
Қатаң дыбыстарға және б, в, г, д ұяң дыбыстарына біткен сөздерге жуан буыннан кейін -тар, жіңішке буыннан кейін -тер жалғанады (қазақ тілінде бұл дыбыстарға аяқталатын төл сөздер кездеспейді, ал кірме сөздер айтылуда қатаңданып айтылады).
Осының өзінен дауыссыз дыбыстарды үн қатысына қарай жіктеуде белгілі бір ерекшеліктер бар екені байқалады. Мұндай ерекшелік септік жалғауларынан да көрінеді.
Сұрақ. Көптік жалғау таза көптік мағынадан басқа мәнде жұмсала ала ма?
Жауап:
Көптік жалғаудың негізгі грамматикалық мағынасы — заттың көптігін білдіру: ауылдар, үйлер, кітаптар, адамдар, балалар т.б.
Осы негізгі мағынамен қатар көптік жалғау басқа да мағыналық реңктерді білдіреді:
Болжалдық мағына (сан есім, үстеулермен):
жасы қырықтарда, ертеңдер барып қалар (мұнда нақты көптік емес, шамалау мәні бар).
Әр түрлілік, мөлшер, көлем мәні (дерексіз сөздерде):
ойлар, сәулелер, сулар, күлкiлер т.б.
Жалпылық, топтық мағына (жалқы есімдерде):
Әкелер, шешелер, Абайлар (яғни «және басқалар» деген мағына).
Ортақтық, көпке қатыстылық мәні:
астарыңды ішіңдер — мұнда тағамның көптігі емес, әрекетке қатысушылардың көптігі меңзеледі.
Осылайша көптік жалғау тек сандық мағына ғана емес, әртүрлі стильдік және мағыналық реңктерді де білдіре алады.
Көптік мағынаның берілу тәсілдері
Көптік мағына тек көптік жалғау арқылы ғана емес, басқа тәсілдермен де беріледі:
1) Лексикалық тәсіл
Жекеше тұлғадағы сөздің өзі жалпылық мағынада қолданылады:
үй, ағаш, ой, сәуле т.б.
Алайда бұлар нақты көптік емес, жалпылық, дерексіздік мәнді білдіреді.
2) Аналитикалық тәсіл
Сан есімдер мен мөлшер білдіретін сөздер арқылы:
көп адам, жүз елу кітап, талай заман, тау-тау астық.
Бұл жағдайда зат есім көбіне көптік жалғаусыз қолданылады.
Көптік жалғаудың ерекшелігі
Көптік жалғау кейде тек көптік мағына ғана емес, қосымша реңктер де береді:
даралық емес, ортақтық: кітаптарыңды алыңдар
стильдік экспрессия: түрлі-түрлі бастар
Көптік жалғау басқа сөз таптарына жалғанып, оларды заттандыруы мүмкін: жақсылар, үлкендер, еріншектер т.б. Бұл құбылыс жалғаудың сөзжасамдық емес, грамматикалық-семантикалық қызметінің кеңеюі екенін көрсетеді.