Қазақ жазу териясының Кеңестік дәуірдегі ең бір шешуші де күрделі кезеңі болып табылатын 1930-шы жылдардағы тұсы профессор Құдайберген Жұбановтың есімімен тығыз байланысты. Қазақ жазуының даму тарихына өзіндік қол таңбасын қалдырған Құдайберген Жұбанов есімін бұл күндері біз тек тіл теориясы тұрғысынан ғана атап жүрміз де, қазақ жазуы теориясы тұрғысынан тек термин сөздерге ғана қатысты тұстарын сөз етіп жүрміз. Ал шын мәнінде Жұбанов есімі бүгінгі қазақ жазуының ұалыптасуымен тығыз байланыста қайта қарастырылуы керек. Яғни ғалымның тұлғасы тіл білімінің әлеуметтік лингвистикасы, тілдің дамуындағы қоғамның кезеңдік әсері тұрғысынан арнайы сөз болуы қажет дегіміз келеді. Сондықтан қазақ жазуының әлі күнге шешімін таппай келе жатқан күрделі тұстары Кеңестік кезеңнің саяси құрылысын тіл ғылымымен ұштастырған тұлғалар есімімен тығыз байланысты екендігін бүгінгі күн биігінен қайта саралағанымыз дұрыс

1933-37 жылдары Қазақстандағы наркомпростың басшысы болған Темірбек Жүргенов қазақ алфавиті жаңа кеңестік модернизациялану саясатына сәйкес келмейтіндігін, термин сөздерді түпнұсқа принципімен жазу қажеттігін айта бастады. Жүргеновтің тікелей шешімімен бұл істің басына Құдайберген Жұбанов тағайындалды. Соның негізінде Құдайберген Жұбанов 1934-жылы жаңа әліпби жобасын жасап, талқылауға ұсынды. Бұл жобаның түпнұсқасын бірінші рет жариялағалы отырмыз. Өйткені осы жобада ұсынылған тұжырымдар кейінгі қазақ жазуына арқау болып қаланғанмен, Жұбановтың аты еш жерде аталмайды.

Бұл жобадағы басты жаңалық – термин сөздер мен орыс тілінен келген сөздерді өзгертпей жазу болды. Термин сөздер мен орыс тілінен келген кірме сөздерді өзгертпей жазуға әрине сингармонизм үлкен кедергі келтіріп тұр еді. Сол себепті де орыс сөздерін түпнұсқамен жазуда кедергі боп тұрған ЫЙ/ІЙ ден қазақ сөздерін жазуда да қысқарту керек болды.

Осы 1934 жылы Қазақстан Республикасының 2-ші Орталық мемлекеттік басқармасы Республиканың Халық ағарту комиссариаты Терминология комитетінің ғылыми хатшысы Михаил Гаврилов деген «К вопросу казахского языкового строительства» деген баяндама жасаған екен. Баяндамада социалистік қазақ тілін қалыптастыруға қазақтың төл дыбыстарымен бірге қазақ тіліне тән сингармонизм заңымен байланысты дыбыстық құбылыстар кедергі келтіріп отыр деп атап көрсете отырып «стараться избегать двойной орфографии и дополнительных знаков…» деп ашып айтты. Осылайша, орыс әліпбиі сияқты ықшам әліпби жасау, ЫЙ/ІЙ-ді қысқартып, ықшамдап жазу деген мәселе күнделікті сөз бола бастады. 1934 жылғы Жұбановтың әліпби жобасын талқылауда қазақ әліпбиі орыс әліпбиімен салыстырыла келе, әріптердің саны тым көп, («громадный алфавит») деп айыпталды. Содан бастап, қазақ әліпбиіндегі әріптердің санын қысқарту жайлы ұсыныстардың түр-түрі айтыла бастады. Орыс әліпбиіне жақындай түсу үшін қысқартуды барынша қазақы төл дыбыстардың есебінен жүргізу ойластырыла бастады. 1933 жылы біздің республикамызда да Халық ағарту комиссариатының

жанынан бекітілген терминологиялық комиссия құрылды. Оның құрамына профессор С.А.А сфендияров, Б.А.Беремжанов және басқалары енді. Мемтерминкомның                               төрағасы                                                                 болып профессор                                                                 Қ.Қ.Жұбанов                                                                                                          тағайындалды. мемтерминком Қ.Жұбановтың басшылығымен бірінші рет қазақ терминологиясының басты теориялық мәселелерін қарастырды» (12, 170).

Ғалымның  ұлы  Ақырап  Жұбанов  тапқан  мұрағат  деректерінің  ішінде осы  мәселеге  қатысты  бірнеше  құжаттар  бар.  Мәселен,  Халық  ағарту комиссариаты  коллегиясының  1934  жылдың  5  ақпаны  күні  қабылдаған қаулысы  терминком  жұмысының  мазмұны  мен  сипатын  бірсыпыра  ашып береді.  «По вопросу  о  дальнейшей  работе терминкома»  деп  аталатын  бұл қаулы 1933 жылғы қазан айының 25-сі күні қабылданған шешімге қосымша

ретінде комиссариаттың коллегиясы атынан мына төмендегі шараларды  белгілеген:

1)  Терминкомның 1934 жылға арналған жұмыс жоспарын бекіту;

2)        Бастауыш  мектептің  оқу  құралдарын  шығаруға  қажетті  терминдердің  ең кемі  60-70%-ын  қамтитын  бір  термин  сөздігін  жасап,  мамыр  айынан қалдырмай баспаға әзірлеу;

3)                          Термин               және               емле               мәселелерін                            талқылауға жұртшылыққа кеңінен қатыстыру мақсатымен осы жылғы ақпан айының 20-

сына дейін ғылыми әдебиет қызметкерлерімо принятий заглавныхен, тіл мамандарының кеңейтілген мәжілісін шақыру;

Жұбанов                               жолдасқа                               мына                                                        төмендегі мәселелерге сәйкес ғылыми негізделген баяндама әзірлеу міндеті жүктелсін                                                                             делінген: а) қазақ тілі терминологиясын өрістету бағыты, ә) қазіргі қолданып жүрген емлемізге  енгізілуге  тиісті  қажетті  түзетулер.  Сондай-ақ  бұл  мәселелерді баспасөз бетінде кең талқылау ісін ұйымдастыру Қ.Жұбанов пен М.Гаврилов

жолдастарға міндеттелсін.

4)  Жаңа орфографиямыз бен терминологиямыздың жобасын әзірлеу үшін мынадай құрамда жұмысшы

комиссиясы құрылсын: төрағасы – Қ.Жұбанов,                               мүшелері – С.Асфендияров, Тойғанбаев,  Т.Шонанов,  Малкиев  және  хатшысы  –  М.Гаврилов.  5)  Термин және орфографияға байланысты барлық мәселелерді жүзеге асыру ісіне осы

бастан  кірісе  беру  мақсатымен  даярлық  жұмыстардың  барлық  түрлерін  осы жылғы наурыз айының 15-нен қалдырмай аяқталуы тиіс. Бұл қаулыға Халық

ағарту  комиссарының  орынбасары  Жантілеуов  қол  қойған  [ЦГА  КазССР, фонд – 81, оп. – 3, дело – 304, л. – 27].

Халық  ағарту  комиссары  Т.Жүргенов  Қазақстан  өлкелік  партия комитетінің  бюро  мүшесі  ретінде  терминком  жұмысына  тиісті  Мемлекеттік мәртебе  берген.  Сондықтан  терминком  мәжілістері  әрдайым  комиссардың өзінің  немесе  оның  бірінші  орынбасарының  қатысуымен  өтіп  тұрған.  Бізге мұрағат  сөресінен  келесі  жеткен  осындай  хаттамалардың  бірі  1934  жылғы сәуір айының 2-сі күні жазылған. Бұндағы қаралған күн тәртібі Қазақ тілінің

орфографиясы  мәселелері  деп  аталған.  Оған  қатысқандар:  Жантілеуов, Қ.Жұбанов,  І.Кеңесбаев,  Ү.Балқашев,  Е.Омаров,  Ә.Сытдықов,  Мақашев, М.Гаврилов.  Мәжілістің  төрағасы  –  халық  комиссарының  орынбасары Жантілеуов, хатшысы – М.Гаврилов. Мәжілісте қазақ орфографиясын қайта құру  жөнінде  Қ.Жұбанов  әзірлеген  емле  жобасы  талқыланған.  Баяндамашы осы өзі ұсынған қағидаларды дәйектейтін бірнеше тармақ ұсынған. Машинка

бетімен 4 парақ шамасы болатын бұл ережелерде мұрағат құжаты есебінде сақталған.

Аталған   мәжілісте   Е.Омаров,   Жантілеуов,   І.Кеңесбаев,   Ә.Сытдықов қысқаша сөз сөйлеп, пікір алысқан. Талқыланған мәселелерді қорытып, орфографияны жетілдіруге қажетті пікір түйіндеу үшін мәжілісте бес кісіден

жұмысшы  комиссиясы  құрылады.  Оның  жетекшісі  ретінде  Қ.Жұбанов, мүшелері  ретінде  І.Кеңесбаев,  Ә.Сытдықов,  Е.Омаров,  Ғ.Бегалиевтер белгіленді.

Қ.Жұбановтың ғылыми ұйымдастырушылық қызметіне тікелей қатысты

тағы  бір  құжат  –  1934  жылы  қараша  айының  27-сі  күні  болып  өткен Мемлекеттік  термин  комиссиясы  мен  Халық  ағарту  комиссариатының бағдарлама-методика секторының бірлескен мәжілісінің хаттамасы. Мәжілісті Халық ағарту комиссары    Т.Жүргенов       өзі                                         басқарып,                          оған бағдарлама-методика секторының меңгерушісі әрі Мемлекеттік терминкомның төрағасы Қ.Жұбанов аталған сектордың ғылыми қызметкерлері:

Ә.Мәметова, Ә.Сытдықов, Ғ.Бегалиев және терминкомның ғалым хатшысы М.Гаврилов қатысқан. Мәжілісте терминдерді жасау және бекіту, әсіресе оларды жазудың емлесін белгілеуге байланысты оқулықтар мен термин сөздіктерін баспадан шығару жайы туралы Қ.Жұбановтың

хабарламасы  тыңдалады  [ЦГА  КазССР,  фонд  –  81,  оп.  –  3,  дело  –  697,  лл. 132-133 об.].

Ал  халықаралық  терминдердің  мәселесіне  байланысты  «Қ.Жұбановтың ұсыныстары  жоба  ретінде  қабылданып,  тәжірибелік  мақсатта  іс  жүзіне асырылсын  және  бұдан  былай  сол  ұсыныстар  басшылыққа  алынсын» деген қаулыға  қоса,  мәжілісте  «Қазақтың  қалың  еңбекшілері  арасында  игеріліп, сіңісіп  кеткен  халықаралық  терминдердің  орфографиясы  бірізге  салынып, ғылым  тұрғысынан  негізделсін»  деген  шешім  қабылданады.  Құжаттардан байқалатын  нәрсе  ол  кезеңде  терминология  мәселесі  өз  алдына  бөлек зерттелу  объектісі  болмай,  тіл  білімінің  басқа  да  практикалық қажеттіліктерімен, әсіресе орфография мен әліпбиді жетілдіру шарттарымен,

соның  негізінде  орта  мектепке  арнап  әртүрлі  сапалы  оқулықтар  шығару ісімен тығыз ұштасқандығы деуге болады.

О81,3,680. Материалы по терминологий истории русского и казахского языков. Правила орфографий языка.(1934-29.03.1934.)

Терминкомның отырысы №1. От 5.02.-1934ж. Қатысқандар Жантілеуұлы, Жұбанұлы, Гаврилов, Әлібай ұлы, Әлжанұлы, Балқашұлы, жаманқұлұлы, тағайұлы, Козлов.

Күн тәртібінде:

1.                   Терминкомның жұмыс барысы

2.                   Ағымдағы мәселелер

Бұл отырыста «екі түрлі орфография» болмау керектігі, қазақ емлесін интернационалдық терминдер жазуға барынша бейімдеу керектігі сөз болады. В письме надо избежать создания разных правил (27 ст.)

Жобадағы басты жаңалық – термин сөздер мен орыс тілінен келген сөздерді өзгертпей жазу болды. Термин сөздер мен орыс тілінен келген кірме сөздерді өзгертпей жазуға әрине сингармонизм үлкен кедергі келтіріп тұр еді. Сол себепті де орыс сөздерін түпнұсқамен жазуда кедергі боп тұрған ЫЙ/ІЙ ден қазақ сөздерін жазуда да қысқартып, оларды бір таңбамен ғана беру керек болды. Осы мақсатта ғалым өзінің «Қосар ма, дара ма?» деген атақты мақаласын да жазды. 1938-жылғы ережеде енді – ЫИ/-ІИ жазудан қысқартылды. Әрине, бұл өзгерістер ережеде заңдастырылғанымен оны іске асыру оңай бола қоймады. Соның салдарынан 1938-57 жылдардағы жазу қайшылықтарға толы болды.

(1934-жылы Жұбанов ұсынған емле ережесінің жобасы)

ПРАВИЛА ОРФОГРАФИЙ КАЗАХСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА

1. правописание гласных

1. Состав казакского алфавита по части букв, изображающих гласных букв, дополняется и изменяется в следующем виде:

2.      Все гласные за исключением негубных беглогласных / ь, і/, пищутся везде, где она слышутся. Примеры: бала, жаз, нәр, сый, ти, жол, жөн, тұз, тұр, су, өсу

Примечание: таким образом отменяется имевшее место прежней орфографий двойное обозначение полногласных /и, у, ый, ій/

Старый: тый      нов: ты

Тій                ти

Сұу           су

Өсүу          өсу

3. Негубные беглогласные пишутся:

А) во всех начальных замкнутых слогах:

Қырман, жылқы, білмек, тіс, тыста, сыртта, міндет, жүрек

Примечание:Все односложные слова, состоящие из одних замкнутых слогов, входят в эту категорию: біл, зіл, тіс, тыс, қыз.

Б) во всех открытых слогах, за исключением начального, начинающегося с согласного: бәрі, елі, малы, жолы, балық, қарқыны, береді, ысырп, еленп, ымрт, ығр.

Г) во всех закрытых слогах, когда беглые Ы,І следует.........

Тыйып, қыйыны, бійгі, қуып, озуы, қуырдақ, куілдек / смотрет еще параграф.../

4.    Не губные беглогласные / Ы,І/ в письме не обозначаются во всех остальных случаях,

А, во всех замкнутых слогах, следующих за парным слогом: қарқн а не қарқын, балқ а не балық, (но балығы) сілкн а не сілкін, көлк а не көлік, тартс, жорқ, алпс, жетпс, өткр, Маркс, Енгелс, сотсиализм, орнқсн.

Беглогласные имея тенденцияк вымиранию (то прерастая в полногласные, то выпадая совершенно), во многих случаях показывают неустойчивость и часто их наличие становится сомнительным. Подобные случай, будучи не отражены в орфографий 1929 г., вызвали большую путаницу в письме. Во избежание подобного разнобоя, правописание сомнительных случаев беглогласных урегулируется следующим образом:

А) В начале слова перед сонорными согласными Р,Л беглогласные не пишутся, если это не отражается на значение слова: рет не ірет (ряд), (но ірет а не рет (заставить содрать кожу)) ру а не ұру, но ұру а не ру (бить) лас а не ылас, лақ а не ылақ.

Примечание: сомнительность узких гласных перед остальными согласными кроме сонарных, признается за их наличие. Поэтому таких случаях они должны обозначаться на общих основаниях, в том числе и в словах: ісек, но не сек (двухлетний баран), ішек а не шек (кишка).

Беглогласные находящиеся между плавными (сонорными включая и носовые) основы в пройзношений либо выпадает, либо не становится сомнительными, когда за конечными плавными (и носовые в том числе ) следует приставка, начинается с гласного. В этих случаях беглогласные не отмечается. Мұрны а не мұрыны, орны а не орыны, көңлі а не көңілі, аулы а не ауылы, қойны а не қойыны, даусы а не дауысы, ойны а не ойыны итд.

Б) Между главными и глухими взрывными в конце основы беглогласный не пишется, когда взрывной глухой, не обозначается под влиянием следующего за ним начального гласного –приставки: қалқ-қалқы, но балқ-балығы, а не балқы, көрк-көркі (внешность), но қорқ-қорығы (мех), бөрк-бөрігі, өшіріп бөркі деп түзеген. (осы жерде екі түрлі жазған, видимо сам не знал как поступить ), ерк-еркі, жерк-жерігі а не жеркі, мауқ-мауқы а не мауығы, туқ-тауығы, бұлт-бұлты, ұлт-ұлты,ғұрп-ғұрпы.

При присоединений приставки сравнительной степени (), к определенным словам между ними беглогласный пишется только там, где он на лицо в конце основы; там где беглогласного нет в основе он и письме не обозначается: жақсы-жақсырақ, үлгілі-үлгілірек, кәрі-кәрірек, ірі-ірірек, көп-көбірек, аз-азырақ, бек-бегрек а не бегірек, алс-алсрақ а не алысырақ, ақ-ағрақ жас-жасрақ, кеш-кешірек, қарт-қартырақ.

Д.Во всех основах, где сочетание взрывных сонорными а равно сочетание последних между собой сопровождается некоторой вокалической паузой, напоминающей нагубной беглогласной, что вызывается необходимостью устранения ассимилирующего (обезличивающего) влияния одного из стекающих согласных на другогого. В подобных случаях беглогланый не отмечается. Аблай а не Абылай, Абралы а не Абыралы, програм а не прогырам, Авлет а не Абылет, агроном а не агыроном, Анри а не Аныри, асрамақ а не асырамақ, Ергем а не Ерігем, Ақмет а не Ақымет, емренді а не еміренді.

6. Полногласные звуки казахского языка, в прежней орфографий обозначавшиеся с двумя буквами (ұу, үу, ый, ій) считаются наличными в казакском языке, соответственно передаются одинарными буквами: ы+у, і+у через у, ы+и, і+и за отсутствием соответствующей буквы І через и, но оба элемента Ы и І вместе составляют единую не разложиную букву, а не сложение 2-х, как имело это место ранее. Они пишутся:

А)Везде где слышутся перед и после согласных: су-сұу, өсу-өсүу, ору-орұу, жумақ-жұумақ, кулемек-күулемек, и/ұу уқалды-ұуқалды, уледі-үуледі. Ти, тй-тый, тій, қимл-қймыл, кимешек-кіймешек, имек-іймек, Әли-Әлій, Қали-Қалый.

Примечание: Буква Ы пишется только в односложных словах и то только тогде ей не предшествует....

б) Перед и после гласных изображая в этих сочетаниях полугласные звуки по прежней орфографий изображавщиеся через....

уақт, уәде, уақ, тау, деу, аудан, кеуде , балауса, елеусн, еуропа, австралие, неврологие, реставрация, евпоние,

и иа, иак, иарус, Иосип, иурист, тай, дей, ай, ой, үй, кей, май, айғай, айдады, ойлады, үйде, кейде, құй, күй.

Буква Ы перед гласными не пишется, так что в этих случаях и при твердом звучания пишется «и» а твердость и мягкость узнается по характеру предыдущего гласных. Например иық, иумор, арай, дөкей.

В) перед и между гласными: суат, әуес, сиыр, тәуір, ауыр, сауыт, киәм, сауат, қуырдақ, түйе, ару, қашауы, кетеуі, күйеуі, тиеді, сиады, түйе, биік, киім, үйім, аиу, кейу, аиақ, құйар, қыйады, шойын, қиақ, сиақ, айы, тейі, ойы, күйі, жабайы, байыды, кейіді, уайымы, жайыны, қайығы.

Г) Буква «И» «У» может удвайваться; қаииды, бие ииді, кім кеииді, аууға болмайды, қолды жуу керек, бай кулакты қуу керек.

Примечание: Как видно из всего параграфа буква У перестанет употреблятся как прежней значений (см параграф), а буква j совершенно исключается из алфавита.

Правописание согласных: Состав согласных букв изображающиеся согласные звуки изменяется в следующем виде: